Ναοί Μητροπόλεως Κυδωνίας και Αποκορώνου
- Ναοί της Κυδωνίας και του Αποκόρωνα
Α) Ναοί της πρώτης βυζαντινής περιόδου – μέχρι το 823
Ο αρχαιότερος ναός στην Κυδωνία πρέπει να είναι στο Μαράθι η Παναγία η Χωστή, αφιερωμένη στο Γενέσιο της Θεοτόκου. Ο χώρος του ναού είναι παλαιοχριστιανικό ταφικό υπόγειο με λαξευτούς θαλάμους και υπολείμματα κτισμάτων. Αναφέρεται στην απoγραφή του 1637 με τοποθεσία «sto Chiparissi, sto Monastiri». Είναι της πρωτοχριστιανικής εποχής και στην κατακόμβη υπάρχει κολυμβήθρα σκαμμένη στο έδαφος.
Ο Άγιος Γεώργιος στο Πατελάρι είναι κτισμένος στα θεμέλια παλιού ναού και σε επιγραφή υπάρχει η χρονολογία 230.
Η πρώτη Κοίμησις της Θεοτόκου στην Επισκοπή Αγυιάς ήταν παλαιοχριστιανική βασιλική, τρίκλιτη, ξυλόστεγη με εγκάρσιο κλίτος.
Στα Μεσκλά ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου είναι κτισμένος πάνω από τα ερείπια τρίκλιτης βασιλικής, το βόρειο τμήμα της οποίας έχει καταχωθεί από τον δρόμο, είναι του 5ου με αρχές 6ου αι. και στο δάπεδο έχει ψηφιδωτά με γεωμετρικά σχήματα.
Στους Αγίους Αποστόλους έξω από τον ομώνυμο ναό υπάρχει ψηφιδωτό δάπεδο που φαίνεται ότι εκτείνεται κάτω από τον σημερινό ναό και υπολείμματα τοίχων απλής παλαιοχριστιανικής βασιλικής.
Στην Αλμυρίδα έχει ανασκαφεί παλαιοχριστιανική βασιλική τρίκλιτη, ξυλόστεγη του πρώτου μισού του 6ου αι., με εγκάρσιο κλίτος που προεξέχει σε πτερύγια (ταυόμορφη), με παστοφόρια. Το ιερό βήμα, το κεντρικό κλίτος, ο νάρθηκας και ο εξωνάρθηκας έχουν ψηφιδωτό δάπεδο πολύ καλής τέχνης με ενδιαφέροντα γεωμετρικά σχέδια και σύμβολα, ενώ τα πλάγια κλίτη είναι πλακόστρωτα από απλές ορθογώνιες πλάκες τοπικού πωρόλιθου με τάφους κάτω από το δάπεδο. Ανατολικά της βασιλικής ανακαλύφθηκε νεκροταφείο και πιθανώς λείψανα λουτρού.
Στην κορυφή του λόφου Φοινικιάς στην Αλμυρίδα, βορειοανατολικά του Αγίου Ανδρέα, πρέπει να υπάρχει μια ακόμη βασιλική, γεγονός που σε συνδυασμό με τη βασιλική της Αλμυρίδας, την Παναγία στην Κερά και την Αγία Παρασκευή 200 μέτρα δυτικότερα, προδίδει την ύπαρξη μεγάλου οικισμού.
Στα Άπτερα αποκαλύφθηκαν πρόσφατα τα ερείπια μεγάλου παλαιοχριστιανικού ναού, του οποίου σώζεται ακέραια η μεγάλη βαθμιδωτή αψίδα, ίσως αφιερωμένος στον όσιο Χριστόδουλο. Ο περιηγητής Francesco Basilicata (1630), αναφέρει την ύπαρξη ψηφιδωτού δαπέδου στον χώρο του μικρού (μεταγενέστερου) ναού. Κοντά στη σημερινή μονή έχουν ανασκαφεί παλαιοχριστιανικοί τάφοι.
Στους Αρμένους βρέθηκαν τα ερείπια και υπολείμματα βασιλικής του πρώτου μισού του 6ου αι. (μαρμάρινοι κίονες, κιονόκρανο και τμήμα ψηφιδωτού δαπέδου), κάτω από το δάπεδο του ναού του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Στους Αρμένους αναφέρεται η ύπαρξη μιας ακόμη βασιλικής, σε μικρή απόσταση βορειότερα, κάτω από το ναό της Παναγίας.
Του 6ου αι. είναι τα λείψανα τρίκλιτης καμαροσκέπαστης βασιλικής με νάρθηκα, στα ερείπια της οποίας κτίσθηκε η Ζωοδόχος Πηγή στην Κερά Καλυβών.
Λείψανα μιας ακόμη τρίκλιτης βασιλική υπάρχουν κάτω από το ναό της Αγίας Κυριακής στη θαλάσσια περιοχή της Γεωργιούπολης.
Στον Βαφέ κάτω από τον ναό των Ασωμάτων, υπάρχουν τα ερείπια των Αγίων Αναργύρων, που χρονολογούνται τον 6ο αι. Κτητορική επιγραφή, χαραγμένη πάνω σε αμφικιονίσκο παραθύρου χρονολογείται στους 6ο-7ο αι., αναφέρει το όνομα του ναού «των Αγίων Εναργύρω(ν)» και επισκόπου χωρίς όνομα επισκοπής «Επιφανίου επισκόπου». Γύρω από τον ναό υπάρχουν λακκοειδείς τάφοι. Ο ναός μετατράπηκε σε δίκλιτο μέχρι τα τέλη του 12ου με αρχές του 13ου αι., οπότε καταστράφηκε από φωτιά.
Στον Στύλο στο εσωτερικό του βόρειου κλίτους του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου αποκαλύφθηκαν τα λείψανα μονόχωρου, καμαροσκέπαστου ναού του 7ου-8ου αι. Στον ίδιο χώρο στη συνέχεια, κατασκευάστηκε μεγαλύτερος, επίσης μονόχωρος ναός.
Στην Ασή Γωνιά μετά την Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδο (691) κτίσθηκε ναός που ονομαζόταν Παναγία Τρουλεδιανή.
Ο Άγιος Παύλος στο Γαβαλοχώρι κτίσθηκε το 801.
Στις Στέρνες ο ερειπωμένος ναός των Αγίων Πάντων είναι κτισμένος τον 8ο-9ο αι., και από τα απομεινάρια φαίνεται ότι ήταν σταυροειδής με τρούλο, επίσης υπάρχει ο ναός του Παντοκράτορος του 9ου αι.
Τέλος, μια βασιλική υπήρχε στον Κουρνά.
Β) Ναοί της δεύτερης βυζαντινής περιόδου 961-1204
Μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τους Σαρακηνούς κτίσθηκαν πολλές εκκλησίες και πλήθος μικρά μοναστήρια.
Ι. Στην Κυδωνία
Στα Χανιά σήμερα δεν υπάρχει κανένα εκκλησιαστικό μνημείο από τη βυζαντινή περίοδο (μέχρι το 1212).
Στην Κυδωνία, από τις πρώτες εκκλησίες που κτίσθηκαν μετά το 961 είναι η Υπαπαντή στα Ταμπακαριά. Περίπου το 970 ανακατασκευάστηκε στην Επισκοπή Αγυιάς η Κοίμησις της Θεοτόκου, τρίκλιτη, ξυλόστεγη βασιλική, με σταυροθόλια, τα πλαινά κλίτη είχαν οξυκόρυφους θόλους υποβασταζόμενους από πεσσούς εντοιχισμένους στους εξωτερικούς τοίχους. Τα κλίτη χωρίζονταν από κίονες, οι δυο ανατολικοί ήταν με κόκκινο μάρμαρο και οι άλλοι από γρανίτη. Καθιερώθηκε ως καθεδρικός της Επισκοπής, ανακατασκευάστηκε πάλι τον 13ο αι. και σήμερα είναι ερειπωμένα τα δυο κλίτη και μισοκατεστραμμένες οι τοιχογραφίες της.
Πολύ κοντά χρονικά το 1003, κτίσθηκε στις Βρύσες Κυδωνίας ο Άγιος Προκόπιος που ανακαινίσθηκε πρόσφατα.
Στον Κουφό η Ζωοδόχος Πηγή, το έκτο κτίσμα του Αγίου Ιωάννου του Ξένου, κτίσθηκε το 1004 ή το 1030. Είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος τετρακιόνιος με τρούλο, γλυπτά διακοσμητικά και τοιχογραφίες, με κτιστό τέμπλο και στον εξωτερικό του χώρο υπάρχουν τάφοι από την εποχή εκείνη. Οι πρώτες τοιχογραφίες του έγιναν τον 11ο και το εξωτερικό στρώμα τον 14ο αι.
Στα Καράνου το 1100 κτίσθηκαν τα Εισόδια της Θεοτόκου, με βυζαντινές τοιχογραφίες που σήμερα είναι μισοκατεστραμμένες. Το 1200 ανοικοδομήθηκε στις Βρύσες Κυδωνίας η Κοίμησις της Θεοτόκου, που είχε τοιχογραφίες και ο πολύ αξιόλογος ναός το Γενέσιο του Προδρόμου μεταξύ 10ου–13ου αι. Στο Γεράνι ο Άγιος Ελευθέριος είναι κτίσμα του 1212.
Κτίσματα της β΄ βυζαντινής περιόδου είναι:
Στον Βατόλακκο ο Άγιος Αντώνιος με μια αγιογραφία εξωτερικά ασβεστωμένη.
Στις Μουρνιές ο Άγιος Νικόλαος με ελάχιστες τοιχογραφίες ήταν η εκκλησία του χωριού Φωτεινιακό, που ήταν νότια του Νοσοκομείου και καταστράφηκε ολοσχερώς μετά την επανάσταση του Καντανολέου το 1527. Τα τελευταία χρόνια έγινε δίκλιτη αφού ανοικοδομήθηκε νότια ο Άγιος Σπυρίδων.
Στα Περιβόλια ο Άγιος Γεώργιος τρίκλιτη, με τοιχογραφίες, που κτίσθηκε εκ βάθρων από το Νικόλαο Χαρτοφύλακα το 17ο αι. (σήμερα είναι χωρίς σκεπή και ερειπωμένος).
Στα Χωραφάκια η Κοίμησις της Θεοτόκου.
ΙΙ. Στον Αποκόρωνα
Από τις πρώτες εκκλησίες που κτίσθηκαν στον Αποκόρωνα μετά το 961 είναι η Κοίμησις της Θεοτόκου στον Αλίκαμπο με αξιόλογες τοιχογραφίες του Ιωάννη Παγωμένου το «ϚΩΚΔ» (=6824=1316). Στη Γεωργιούπολη ο Άγιος Αρτέμιος έχει εικόνες του 10ου αι. Ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στα Δράμια ίσως κτίσθηκε πριν από τον Άγιο Γεώργιο Δρούβικα, στα τέλη του 10ου αι.
Στον Στύλο κτίσμα του 11ου αι. είναι η Παναγία η Μυρτιδιώτισσα ή Ζερβιώτισσα ή Μοναστήρα, εντυπωσιακής αρχιτεκτονικής, εγγεγραμμένος σταυροειδής με οκτάπλευρο τρούλο, με ζωγραφικό διάκοσμο που σώζεται ελάχιστα, αναπαράγει την παράδοση της Κωνσταντινούπολης αναφέρεται στην απογραφή του 1637 ως «Madonna Afentissa» και ίσως συνδέεται με τη μονή του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στα Άπτερα.
Στον Κάστελλο ο Άγιος Γεώργιος ο Λαμπουσιώτης κτίσθηκε τον 11ο αι., ενώ στο Γαβαλοχώρι η Αγία Αικατερίνη το 1100 και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος το 1130.
Μεταξύ 11ου και 12ου αι. (κατ’ άλλους το πρώτο μισό του 13ου αι.), ανοικοδομήθηκε στα Κυριακοσέλια ο Άγιος Νικόλαος, αρχικά μονόχωρος, με πανύψηλο τρούλλο, που μετατράπηκε σε σταυροειδή με τρούλλο και επεκτάθηκε με επεμβάσεις τον 20ο αι. Είναι αφιερωμένος στον Άγιο Νικόλαο τον Στουδίτη και έχει αξιόλογες νωπογραφίες και χαράγματα του 1230. Σύγχρονη είναι στα Κυριακοσέλλια και η τρίκλιτη, ξυλόστεγη βασιλική της Αγίας Παρασκευής, με εν μέρει σωζόμενη μεγάλη ημικυλινδρική αψίδα στο μέσον του φρουρίου.
Ο Άγιος Νικόλαος στη Μάζα είναι κτίσμα του 1190 με κτήτορες τον Δημήτριο Σαρακηνόπουλο και τον Ιερέα Μιχαήλ Μαυρομάτη. Τοιχογραφήθηκε από τον Ιωάννη Παγωμένο το «ϚΩΛΔ» (=6834=1326), και ίσως στο δάπεδό του είναι θαμμένος ο ζωγράφος.
Στα τέλη του 12ου αι., κτίσθηκε στον Κουρνά η τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική του Αγίου Γεωργίου, με ξυλόστεγο νάρθηκα. Ο ναός έχει υποστεί πολλές αλλοιώσεις, αφού αργότερα τα τέσσερα κλίτη μετατράπηκαν σε καμαροσκέπαστα και στη νότια πλευρά προστέθηκε το 1230 το κλίτος της Μεταμόρφωσης του Χριστού. Το 1887 ενοποιήθηκε ο κυρίως ναός με καμάρες που ανοίχτηκαν, κατεδαφίστηκε ο νάρθηκας και προστέθηκε τρίλοβο καμπαναριό. Ο ναός έχει επάλληλες τοιχογραφίες, σε τρεις περιόδους: αρχικά νωπογραφίες τον 12ο αι. με τα χαρακτηριστικά της τέχνης της εποχής των Κομνηνών, και ζωγραφική τον 13ο και 14ο αι.
Στον Στύλο κτίσθηκε ο Άγιος Ιωάννης Θεολόγος μεταξύ 1272-1280, σε επιγραφή «ϚΨΠ» (=6780=1272), μονόχωρος στην αρχή, που αγιογραφήθηκε με αξιόλογες τοιχογραφίες τον 13ο αι., και προστέθηκε τον 15ο αι. το κλίτος του Αγίου Νικολάου και ο σταυρεπίστεγος νάρθηκας.
Κτίσματα της β΄ βυζαντινής περιόδου είναι στον Τζιτζιφέ η Αγία Φωτεινή και η Μεταμόρφωση και οι δυο με αξιόλογες τοιχογραφίες, στο Καλάμι η Κοίμησις της Θεοτόκου και στα Άπτερα ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος.
Γ) Ναοί της βενετοκρατίας
Την περίοδο της βενετοκρατίας κτίσθηκαν στα Χανιά και την ευρύτερη περιοχή 40 Ορθόδοξοι ναοί, έξω από την πόλη άλλοι 11 και στην υπόλοιπη Κυδωνία τουλάχιστον 56. Από τους λατίνους κτίσθηκαν 8 ναοί στην πόλη. Την ίδια περίοδο στον Αποκόρωνα κτίσθηκαν τουλάχιστον 57 μονόχωροι καμαροσκέπαστοι ναοί, οι 30 από τους οποίους είναι τοιχογραφημένοι (η ανασκαφική έρευνα νομίζω θα αποκαλύψει πολλούς ναούς που δεν γνωρίζουμε σήμερα την ύπαρξή τους). Από τους 37 Ορθόδοξους ναούς που υπήρχαν στα Χανιά και την ευρύτερη περιοχή το 1637, σώζονται και είναι σε λειτουργική χρήση έξι, αρκετοί έχουν εντοπιστεί αλλά οι περισσότεροι αγνοούνται. Το 1637 καταγράφηκαν 63 ναοί στον Αποκόρωνα.
Στις πόλεις της Κρήτης την εποχή της βενετοκρατίας υπερίσχυε το λατινικό στοιχείο σε αντίθεση με την ύπαιθρο όπου υπερίσχυε το ελληνικό. Οι ναοί των λατίνων που ανοικοδομήθηκαν ήταν μεγάλοι, ενώ των Ορθοδόξων μικροί, άρα πρέπει να υπήρχαν περιορισμοί από τους κατακτητές.
Ι. Στην πόλη των Χανίων
α) Από την εποχή της βενετοκρατίας Ορθόδοξοι ναοί στα Χανιά σώζονται και είναι σε λειτουργική χρήση:
Ο Άγιος Νικόλαος στη Σπλάντζια που ανοικοδομήθηκε το 1320, ως καθολικό του τάγματος των Δομηνικανών, βασιλική με εγκάρσιο κλίτος και μεγάλα σταυροθόλια στο κεντρικό κλίτος και στον νάρθηκα. Μετατράπηκε το 1645 σε τζαμί (Χιουγκάρ τζαμισί = τζαμί του ηγεμόνα), ανεγέρθηκε ο μιναρές και από το 1918 καθιερώθηκε και λειτουργεί ως Ορθόδοξη εκκλησία.
Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου ή Τριμάρτυρη, υπάρχει σε χάρτη του G. Corner του 1625, ήταν μικρότερος, ίσως ήταν δίκλιτη, αφού αναφέρεται και ως Διμάρτυρη, αναφέρεται όμως ως «S. Maria Trimartyro» στην απογραφή του 1637. Επί τουρκοκρατίας μετατράπηκε σε σαπωνοποιείο και μετά τον Αύγουστο του 1856 άρχισε η ανοικοδόμηση του ναού. Εγκαινιάστηκε επί Καλλίστου, πριν από τον Μάιο του 1858, αλλά ολοκληρώθηκε το 1864 όπως αναγράφεται στο επίγραμμα της πρόσοψης. Ίσως να διατηρήθηκαν τμήματα του παλιού κτιρίου και να οικοδομήθηκαν εξ ολοκλήρου το ιερό βήμα, η πρόσοψη και το πυργόμορφο καμπαναριό. Από τότε είναι ο καθεδρικός της μητρόπολης.
Οι Άγιοι Ανάργυροι στην ομώνυμη συνοικία, κτίσμα από τα τέλη 13ου με 15ο αι. Το 1583 αναφέρεται συνοικία Άγιοι Ανάργυροι στα Χανιά και το 1606 ιδιοκτήτης του ναού και του ναού του Αγίου Σάββα είναι ο ιερεύς Μιχαήλ Φασουλάς, από οικογένεια προ των Βενετών. Στην απογραφή του 1637 τον δήλωσαν οι ιερείς Δαμιανός Φασουλάς και Μανόλης Φασουλάς. Ήταν ο καθεδρικός της Επισκοπής επί τουρκοκρατίας κτισμένος σε τρεις περιόδους: το κεντρικό κλίτος παλιότερο, μετά προστέθηκε το βόρειο και αργότερα το νότιο κλίτος και γύρω του είχε ιδρύματα και την κατοικία του επισκόπου.
Η δίκλιτη Αγία Αικατερίνη και Άγιος Ιωάννης ο Ερημίτης στη συνοικία Άγιοι Ανάργυροι, κτίσθηκε το δεύτερο μισό του 16ου αι., και εξ αρχής ήταν Ορθόδοξος ναός αν και έχει γοτθικά στοιχεία. Είχε μετατραπεί από τους Τούρκους σε φούρνο και τα τελευταία χρόνια απαλλοτριώθηκε και αποκαταστάθηκε.
Ο Άγιος Ελευθέριος (στην οδό Γαβαλάδων), τρίκλιτος, υπήρχε το 1637, αλλοιώθηκε και χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη λαδιού, ενώ το ένα κλίτος του ενσωματώθηκε σε κατοικία.
Η Αγία Ειρήνη (στην πλατεία Καλλινίκου Σαρπάκη), δίκλιτη καμαροσκέπαστη, αναφέρεται στην απογραφή του 1637.
β) Από τους υπόλοιπους που σώζονται σήμερα και δεν είναι σε λειτουργική χρήση:
Ο Άγιος Νικόλαος του Μώλου στη μέση του λιμενοβραχίονα σώζεται κάτω από τις επιχώσεις, αναφέρεται στην απογραφή του 1637.
Ο Μιχαήλ Αρχάγγελος (βόρεια του Αγίου Νικολάου στη Σπλάντζια), αναφέρεται στην απογραφή του 1637 και ήταν ο μόνος ναός στα Χανιά με τρούλο (σήμερα είναι κατοικία).
Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (βόρεια του επιπρομαχώνα, στον προμαχώνα του Αγίου Δημητρίου, στην οδό Πόρτου), αναφέρεται στην απογραφή του 1637, μετατράπηκε σε τζαμί με μιναρέ του οποίου σώζεται η βάση και η οκταγωνική κρήνη (σήμερα είναι κατοικία).
γ) Στην απογραφή του 1637 στην πόλη των Χανίων αναφέρονται 32 ναοί που δεν υπάρχουν σήμερα: ο ναός του Αγίου Δημητρίου στη συμβολή των οδών Χάληδων και Σκρύδλωφ, ήταν μονόχωρος με εγκάρσιο κλίτος, και ήταν ο Kαθεδρικός ναός των Ορθοδόξων. Αναφέρονται επίσης, Άγιος Αντώνιος, Άγιος Νικόλαος πόρτα Σαμπιονέρα, Άγιοι Απόστολοι, Άγιος Αθανάσιος, Αγία Άννα, Άγιος Βασίλειος, Άγιος Γεώργιος Pegnateri, Θεοτόκος, Θεοτόκος Μεσοσπορίτισσα, Θεοτόκος Οδηγήτρια Ανεμόμυλος, Θεοτόκος Οδηγήτρια Porta Sabbionera, Θεοτόκος του Πάθους, Άγιος Ιάκωβος, δυο ναοί Εσταυρωμένος, Χριστός του Λουτρού, Χριστός του Τζαγκαρέλλο, Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, Άγιος Παύλος, Άγιος Φανούριος, Άγιος Ιωάννης ο Ερημίτης, Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, δυο ναοί Αγία Μαρίνα, Άγιος Σάββας, Αγία Τριάδα, Τίμιος Σταυρός, Αγία Αναστασία, Άγιος Μάρκος και Αγία Φωτεινή.
δ) Έξω από τα τείχη, από τους ναούς που αναφέρονται πριν από το 1645, σώζονται σήμερα:
Ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος στην ομώνυμη συνοικία, ο επονομαζόμενος του Ταβλά, που ανακαινίσθηκε 1905 και πρόσφατα επεκτάθηκε.
Ο Άγιος Λουκάς με νεκροταφείο, που έγινε τρίκλιτος το 19ο αι. και το 1934 ανοικοδομήθηκε στη σημερινή του μορφή.
Ο Άγιος Παντελεήμονας στην Αμπεριά δίκλιτος παλιότερα, τρίκλιτος σήμερα.
Στον Κουμπέ οι Άγιοι Απόστολοι και οι Άγιοι Πάντες με υπολείμματα τοιχογραφιών.
ε) Εκτός των τειχών κοντά στα Χανιά υπήρχαν: Αγία Άννα, Εσταυρωμένος, Άγιος Λάζαρος πόρτα Σαμπιονέρα έξω από τα τείχη, Άγιος Αθανάσιος Κλαδισός, Άγιος Γεώργιος Κεφαλάκι, Άγιος Γεώργιος Πρικίδια, Άγιος Κωνσταντίνος Κλαδισός, Θεοτόκος Παπαδιανά, Άγιος Ιωάννης Κλαδισός Κολυβίσσι, δυο ναοί Άγιος Σπυρίδων, Άγιος Νικόλαος Καλυβίτι, και ανατολικά των Χανίων Αγία Παρασκευή Αυγούστα, Άγιος Νικόλαος Γυρογιάλι και στη θέση Πύργος Άγιος Νικόλαος και Άγιος Γεώργιος Περιστερέας.
στ) Από τους ναούς που κτίσθηκαν από τους λατίνους σώζονται σήμερα:
Ο Άγιος Φραγκίσκος (στην οδό Χάληδων), πρώην αρχαιολογικό μουσείο Χανίων, με επεμβάσεις και αλλοιώσεις, ενώ η στοά νότια όπου ήταν τα κελιά των μοναχών έχει ενταχθεί στα γύρω οικήματα. Το 1601 επεκτάθηκε ανατολικά και επί τουρκοκρατίας δυτικά, όταν έγινε το Γιουσούφ πασά τζαμισί, κτίσθηκε μιναρές και οκταγωνική κρήνη.
O ναός San Salvatore (στην οδό Θεοτοκοπούλου), μικρός καμαροσκέπαστος του 15ου αι., επεκτάθηκε το 16ο αι. με ένα μεγαλύτερο τμήμα. Επί τουρκοκρατίας, μετατράπηκε σε Αγά τζαμισί και σήμερα στεγάζει τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή συλλογή των Χανίων.
Ο ναός του Αγίου Ρόκκου (στην οδό Δασκαλογιάννη και πλατεία 1821), δίκλιτος με παλιότερο και απλό το βόρειο κλίτος, και το νότιο με τριγωνική αετωματική πρόσοψη και λαξευτή τοιχοποιία. Στις 16 Απριλίου 1593 τη δεύτερη μέρα της Ανάστασης, εορτάστηκε στα Χανιά η απαλλαγή από την πανούκλα με λιτανείες και ευχαριστίες. Ο ναός του αγίου Ρόκκου, προστάτη της πανούκλας στη δύση, κτίσθηκε το 1595 με ελεημοσύνες. Επί τουρκοκρατίας ήταν μουσουλμανικό σχολείο και το 1900 σταθμός χωροφυλακής.
Ο ναός της Παναγίας των Renier (στην οδό Θεοφάνους, κάθετη στην Ακτή Κουντουριώτου).
ζ) Από τους λατινικούς ναούς που δεν σώζονται σήμερα:
Η Παναγία Duomo στο κέντρο του Καστελλιού, είχε κτιστεί πάνω σε θεμέλια παλαιοχριστιανικής βασιλικής, η οποία ήταν μάλλον ο πρώην καθεδρικός της πόλης κατά την πρώτη βυζαντινή περίοδο. Μεγάλο τμήμα της βασιλικής και το ιερό είχαν ενσωματωθεί στο νέο κτίριο και γύρω της υπήρχαν κτίσματα για τον λατίνο επίσκοπο. Μετατράπηκε σε τζαμί του Μουσά πασά, το 1941 υπέστη ζημιές και κατεδαφίστηκε.
Ο ναός της μονής της Αγίας Κλάρας (στη γωνία Χάληδων και πλατεία Αθηναγόρα), ήταν του γυναικείου τάγματος των φραγκισκανών, επί τουρκοκρατίας κατεδαφίστηκε και στη θέση της κατασκευάστηκε το χαμάμ.
H Santa Maria dei Miracoli κτίσμα του 1615 (στην οδό Αγίου Μάρκου στο Καστέλλι), κατεδαφίστηκε το 1941.
Ο ναός της μονής της Παναγίας του Ελέους (στο μέσον της οδού Χατζημιχάλη Νταλιάνη (η νότια πλευρά της ήταν στο εργοστάσιο Μαλινάκη). Ήταν γυναικεία μονή του τάγματος των αυγουστινιανών, κατεδαφίστηκε το 1538 λόγω των οχυρώσεων και με τη βοήθεια της συγκλήτου της Βενετίας κτίσθηκε το 1583.
ΙΙ. Στην επαρχία Κυδωνίας
Του 13ου αι. είναι ο ναός των Ταξιαρχών στον Κυρτωμάδο, σταυροειδής με τρούλο και τοιχογραφίες και ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στα Μεσκλά κτισμένος πάνω στα ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής. Το 1300 κτίσθηκε η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού στα Σκαφιδάκια και η Αγία Παρασκευή στα Περιβόλια.
Η Μεταμόρφωση στα Μεσκλά, όπως αναφέρει επιγραφή «αννακαινιστι και ανιστοριθι Λεοντίου μοναχού και ταπεινού του Χωσάκυ Ηστορίστη δε δια χειρός Θεοδώρου Δανιήλ … και του ανεψιού αυτού Μιχαήλ του Βενέρι ϚΩΙΑ» (=6811=1303), άρα ήταν κτισμένη προγενέστερα και μετά προσκολλήθηκε ο νάρθηκας.
Το 14ο αι. στο Αρώνι κτίσθηκε ο Άγιος Κωνσταντίνος. Κτίσμα του 1403 είναι ο ναός του Σωτήρος στις Μουρνιές με αγιογραφίες κατεστραμμένες των Θεοδώρου και Μιχαήλ Βενέρη. Με βάση την επιγραφή «ϚϡΛΗ» (=6938=1430) κτίσθηκε στον Αλικιανό ο Άγιος Γεώργιος, σταυρεπίστεγος με εγκάρσιο κλίτος, με κτήτορα το Μιχαήλ Μαστραχά και τοιχογραφίες του Παύλου Προβατά 1430 που καταστράφηκε το 1940-44 και ανοικοδομήθηκε πάλι με τα ίδια υλικά. Το 1430 στις Βρύσες Κυδωνίας κτίσθηκε ο Άγιος Γεώργιος με τοιχογραφίες επίσης του Παύλου Προβατά, που είναι ασβεστωμένες, και το 1450 ο Άγιος Γεώργιος στον Κουφό.
Κτίσμα του 15ου αι. είναι στο Ακρωτήρι ο Προφήτης Ηλίας και μετά το 1897 προστέθηκε το κλίτος του Αγίου Ελισσαίου. Στο κάτω Μαράθι περί το τέλος του 15ου αι. κτίσθηκε ο Άγιος Αντώνιος (ανακαινίσθηκε το 1998).
Στα Καθιανά η Μεταμόρφωση του Χριστού είναι κτισμένη πριν το 1512, την παρέλαβαν ερειπωμένη και την ανοικοδόμησαν οι κτήτορες της Αγίας Τριάδος. Στον Πρασέ ο Άγιος Νικόλαος με αξιόλογες τοιχογραφίες φέρει χάραγμα 1513 (κατά μια άλλη άποψη είναι κτισμένος περίπου το 1400-1430).
Κτίσμα του 1523 είναι η Αγία Παρασκευή στο Πιθάρι, όπου αναφέρεται και ναός της Παναγίας στην απογραφή του 1637. Στον Κουμπελή ο Άγιος Γεώργιος έχει επιγραφές «1537» και «1548», με πρόναο και δυο παρεκκλήσια, είναι ένας πρωτότυπος και ιδιόμορφος τύπος ναού, με κυκλική κάτοψη, ημισφαιρικό τρούλο από λιθοδομή καλυμμένο από πλάκες. Την ίδια εποχή κτίσθηκαν στον Βατόλακκο ο Άγιος Γεώργιος και η Μεταμόρφωση.
Το 1538 κτίσθηκε στο Θέρισο ο Άγιος Γεώργιος και αργότερα προστέθηκε ο ναός του Αγίου Χαραλάμπους και επικοινωνούν μεταξύ τους. Στο Θέρισο επίσης, ο δίκλιτος αφιερωμένος στην Κοίμηση της Παναγίας και την Αγία Αικατερίνη κτίσθηκε το «ΑΦΝΕ» (=1555), και το 1637 δηλώνεται ως Αγία Φανερωμένη.
Η δίκλιτη Άγιος Δημήτριος και Άγιος Παντελεήμων στη Γαρίπα που έχει αναστηλωθεί, φέρει τοιχογραφίες που είναι κατεστραμμένες. Το νότιο κλίτος του Αγίου Δημητρίου εξωτερικά φέρει 3 τυφλά αψιδώματα. Στο κλίτος του Αγίου Παντελεήμονος έχουν αποκαλυφθεί τοιχογραφίες δύο στρωμάτων πολύ υψηλής τεχνικής, με βάση τις οποίες ο ναός χρονολογείται στον 15ο αιώνα. Στην αψίδα εικονίζεται η Ουράνια Λειτουργία σε δύο πλαίσια: ο Χριστός, στο ένα νεκρός πλαισιώνεται από αγγέλους και στο άλλο εικονίζεται ως Αρχιερεύς. Δύο λατινικές επιγραφές, η μια ευαγγελική φράση και η άλλη αναφέρει ότι χρηματοδοτήθηκε από την βενετική οικογένεια «Viaro», αποδεικνύουν ότι ο ναός χρησιμοποιήθηκε από τους λατίνους.
Τα μέσα του 16ου αι. είναι κτισμένη στον Γαλατά η δίκλιτη Μεταμόρφωση και Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Στις Στέρνες στο Άγιο Πνεύμα, υπάρχει στο εσωτερικό του υπέρθυρου επιγραφή που αναφέρει ότι κτίσθηκε από τους μοναχούς αδερφούς Τζαγκαρόλα το 1580.
Ο Προφήτης Ηλίας στα Περιβόλια μονόκλιτη, θολωτή, με διακοσμητικά ανθρωπόμορφες λεοντοκεφαλές, έχει οικόσημο των Καλλεργών και σε επιγραφή αναφέρεται κτήτορας ο Πέτρος Καλιέργης με χρονολογία «ΑΦϞΗ» (=1598). Στον Σέμπρωνα η Αποτομή του Προδρόμου με τοιχογραφίες, είναι κτισμένη μεταξύ 15ου-16ου αι.
Το 1600 κτίσθηκε ο Άγιος Αντώνιος στον Πλατανιά και ο Άγιος Νικόλαος στο Νέο Χωριό Κυδωνίας με τοιχογραφίες (κατά μια άλλη άποψη αγιογραφήθηκε από το 1400 μέχρι το 1430, άρα είναι προγενέστερος), και την ίδια εποχή η Αγία Ειρήνη είναι κτισμένη στα ερείπια ναού του 1400-1600 με υπολείμματα τοιχογραφιών.
Στα Τσικαλαριά ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, σύμφωνα με επιγραφή, «οικοδομήθη ΑΧΒ Απριλίου 15» (=1602), και ο Μιχαήλ Αρχάγγελος μονόκλιτη, θολωτή, με δίλοβο καμπαναριό, ίδιο με εκείνο της Παναγίας στο ίδιο χωριό, «1602 ετελειώθη», ενώ επιγραφή μας πληροφορεί ότι «κτήτωρ Μιχαήλ Καλογερόπουλος ιερεύς». Τον ίδιο κτήτορα αναφέρει εντοιχισμένη επιγραφή με χρονολογία 1613 και στην Κοίμηση της Θεοτόκου, μονόχωρη, τρίκογχη, με πανύψηλο τρούλλο, το κομψότερο κτίσμα της ομάδας αυτής των ναών του 17ου αι. με σωστές αναλογίες, ίσως πρότυπο των μονόχωρων, τρίκογχων ναών του 17ου αι.
Στο Αρώνι, κτίσμα του 1612, όπως φαίνεται σε επιγραφή, είναι ο Άγιος Νικόλαος και του 1620 ο Άγιος Σπυρίδωνας (υπόγειος ναός). Στις Βρύσες Κυδωνίας ο Άγιος Αντώνιος κτίσθηκε το 1626. Στις Στέρνες η Μεταμόρφωση του Χριστού φέρει τη χρονολογία «1626» και επιγραφή «Δέησις του δούλου του Θεού Χαρ. Κλαπατζαρα φραδελακη» (αναπαλαιώθηκε 1990), αναφέρεται στην απογραφή του 1637, και κοντά στο ναό σώζεται ερειπωμένο βενετσιάνικο κτιριακό συγκρότημα.
Το 1636 κτίσθηκαν στους Κάμπους η δίκλιτη Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος και Κοίμησις της Θεοτόκου και στα Δρακιανά ο Άγιος Γεώργιος με τοιχογραφίες. Κτίσμα του 16ου-17ου αι. με μεταγενέστερες προσθήκες είναι ο ναός των Αγίων Αποστόλων στην ομώνυμη παραθαλάσσια τοποθεσία δυτικά των Χανίων.
Στη Γαρίπα ο δίκλιτος Άγιος Γεώργιος (δυτικό κλίτος) και Άγιος Νικόλαος είναι ερειπωμένος. Πρέπει να είναι κτισμένος την περίοδο της Ενετοκρατίας. Στα δύο κλίτη του σώζονται αγιογραφίες με σκηνές από το μαρτύριο του Αγίου Γεωργίου, και τον Μέγα Κωνσταντίνο με την Αγία Ελένη.
Στην απογραφή του 1637 αναφέρονται οι παρακάτω ναοί, χωρίς να γνωρίζουμε τη χρονολογία ανοικοδόμησής τους, ποιοι απ’ αυτούς σώζονται μέχρι σήμερα και είναι σε λειτουργική χρήση:
Στις Στέρνες Άγιος Νικόλαος στις Καμάρες και Άγιος Νικόλαος στο Δωράκι, Άγιος Δημήτριος στο Πρινοδάσος, Άγιος Ελευθέριος, Άγιος Σπυρίδων, Άγιος Αντώνιος, Άγιος Γεώργιος, Αγία Τριάδα, Τίμιος Σταυρός στη Βίγλα, Τίμιος Σταυρός στη Μεγάλη Βίγλα και ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, με δίλοβο καμπαναριό, που πιθανώς ανακαινίστηκε το 1800. Στις Στέρνες επίσης ναός αφιερωμένος στην Παναγία και τον Άγιο Ελευθέριο αναφέρεται «S. Maria et S. Liberal».
Στο Αρώνι ο Άγιος Ιωάννης Ερημίτης.
Στο Γκαλαγκάδω οι Άγιοι Απόστολοι, και δυο ναοί Θεοτόκος.
Στον Βόθωνα o Αρχάγγελος Γαβριήλ με τοιχογραφίες, οι Άγιοι Απόστολοι, ο Άγιος Ευστάθιος, η Θεοτόκος και ο Μιχαήλ Αρχάγγελος.
Στις Κορακιές η Αγία Τριάδα και ο Άγιος Νικόλαος.
Στον Μουζουρά η Παναγία, ο Σωτήρ και στη θέση Άσπρα Σπίτια Άγιος Γεώργιος.
Στη Βλαχερωνίτισσα αναφέρεται το 1637 «Madonna Vlacheronitissa».
Μεταξύ Βλαχερωνίτισσας – Μάλεμε η Αγία Μαρίνα.
Στο Μόδι ο Άγιος Δημήτριος.
Στο Λουτρακι η Θεοτόκος.
Στο Γεράνι η Θεοτόκος.
Στο Σκονίζο η Θεοτόκος.
Στον Πλατανιά ο Άγιος Ελευθέριος και η Αγία Παρασκευή.
Στα Δρακιανά ο Μιχαήλ Αρχάγγελος.
Στην Αγία Μαρίνα η Αγία Μαρίνα.
Στον Κουφό οι Άγιοι Απόστολοι και ο Άγιος Νικόλαος.
Στο Νέο Χωριό Κυδωνίας η Παναγία, ο Άγιος Γεώργιος, οι Άγιοι Πάντες και η Αγία Ειρήνη.
Στον Κυρτωμάδο ο Προφήτης Ηλίας, ο Άγιος Νικόλαος και ο Άγιος Ιωάννης ο Καλυβίτης. Στην Αγυιά αναφέρεται ναός του Τιμίου Σταυρού.
Στο Βαρύπετρο ναός του Χριστού και του Τιμίου Σταυρού.
Στα Καράνου Άγιος Δημήτριος.
Στον Βατόλακκο αναφέρονται Άγιοι Απόστολοι, Παναγία, Εσταυρωμένος, Άγιος Νικόλαος και Άγιος Κυργιάννης, του οποίου σώζονται υπολείμματα.
Στον Γαλατά ναοί αφιερωμένοι στους Άγιο Νικόλαο, Άγιο Ιωάννη Θεολόγο, Άγιο Δημήτριο, Άγιο Ελευθέριο, Άγιο Ιωάννη, Παναγία, Άγιο Αντώνιο, Άγιο Ρωμανό, Άγιο Προκόπιο και στο Γαλατά Βρύση στον Άγιο Νικόλαο.
Στη Δρακώνα Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος.
Στα Περιβόλια, Αγία Τριάδα, στη Γαρίπα ο Άγιος Νικόλαος και στο Καστριτοχώρι ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος.
Στις Μουρνιές ο Άγιος Σπυρίδων ήταν δίπλα στην Αγία Βαρβάρα όπου βρέθηκαν υπολείμματα ψηφιδωτού δαπέδου, στην τοποθεσία Λαγκά Άγιοι Απόστολοι (είναι ο Άγιος Παύλος στο Βαντέ), στην τοποθεσία Ανεμόμυλος Παναγία Οδηγήτρια και στην τοποθεσία Χορτοδάκι κοντά στη Χρυσοπηγή Άγιος Γεώργιος.
Στα Νεροκούρου καταγράφονται Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, Άγιος Γεώργιος, Άγιοι Σαράντα, Παναγία, Άγιος Βασίλειος, Άγιος Νικόλαος και Άγιοι Πάντες με υπολείμματα αγιογραφιών σήμερα.
Στον Ντερέ που αναφέρεται ως «Agustu» Άγιος Αντώνιος.
Στο Χορδάκι Σωτήρ.
Στον Φουρνέ η Μεταμόρφωση.
Στον Πύργο Ψηλονέρου οι Άγιοι Απόστολοι.
Στα Τσικαλαριά αναφέρονται Άγιος Γεώργιος, Άγιος Κωνσταντίνος, Άγιος Παντελεήμων και Σωτήρ.
Στη Σούδα Άγιος Κωνσταντίνος, δίκλιτος Άγιος Ιωάννης και Άγιος Αντώνιος, Αγία Τριάδα, δυο ναοί με το όνομα Εσταυρωμένος, στη θέση Μαυράσπηλα Άγιος Αντώνιος, στη θέση Καβούσι Άγιος Ιωάννης Boccadoro (Χρυσόστομος).
Στη Μαλάξα καταγράφεται Άγιος Γεώργιος.
Στους Κάμπους Άγιος Αθανάσιος, στα Πάνω Κεραμιά Άγιος Ιωάννης ο Ερημίτης και στα Κάτω Κεραμιά Άγιος Γεώργιος και Αγία Παρασκευή.
Στο Κερατίδι (ανατολικά των Χανίων) Ιωάννης Βαπτιστής, Αγία Παρασκευή, Παναγία και τέλος στη Λίμνη Κερατιδέα (νοτιοδυτικά των Χανίων;) Εσταυρωμένος.
Από τις τελευταίες εκκλησίες της βενετοκρατίας είναι στο Βατόλακκο η δίκλιτη Πέτρος και Παύλος (1650), που ανακαινίσθηκε το 1841 και πρόσφατα.
Το 1650 κτίσθηκαν στο Μόδι ο Άγιος Μάρκος και ο Άγιος Γεράσιμος.
Εκκλησίες της βενετοκρατίας χωρίς σαφή χρονολόγηση είναι: Στο νησί Θοδωρού ο Άγιος Θεόδωρος (στην ίδια θέση που κτίσθηκε ο σημερινός ναός). Στον Κουφό η Αγία Αικατερίνη, στον Αλικιανό επίσης η Αγία Αικατερίνη, στο Ξεροκάμπι ο Άγιος Αντώνιος και στα Σκαφιδάκια η Αγία Παρασκευή στα ερείπια παλιότερης εκκλησίας. Στις Μουρνιές ο Τίμιος Σταυρός (σήμερα ιδιωτική), στα Νεροκούρου η Αγία Μαρίνα και ο Άγιος Αντώνιος η μισή σε βράχο. Στα Περιβόλια στη Γαρίπα ο Άγιος Αντώνιος που είναι ερειπωμένη, χωρίς σκεπή και με υπολείμματα τοιχογραφιών. Στο Κατοχώρι η δίκλιτη Άγιος Νέστορας και Άγιος Δημήτριος δίπλα στα ερείπια άλλου ναού. Στα Κουνουπιδιανά η Μεταμόρφωση με θρησκευτικό οικόσημο και στο νησάκι της Σούδας ο Άγιος Νικόλαος.
ΙΙΙ. Στην επαρχία Αποκορώνου
Από τις πρώτες εκκλησίες της βενετοκρατίας στον Αποκόρωνα είναι η Κοίμησις της Θεοτόκου ή Παναγία στο Κατωμέρι στον Βάμο κοντά στο χωριό Καρύδι Καρτσοματάδω. Είναι κτίσμα του 1240, αγιογραφήθηκε το 1290 από λαϊκό ζωγράφο με σημαντικές σκηνές της κόλασης, και σε επιγραφή αναφέρεται χρηματοδότης ο «Λέων Αβράμης».
Το πρώτο μισό του 13ου αι. κτίσθηκε στους Αρμένους πάνω στο κεντρικό κλίτος της παλαιοχριστιανικής βασιλικής ο μονόχωρος με τρούλο ναός του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, που σώζεται σε ύψος περίπου 2 μέτρων κάτω από τον μονόχωρο ναό του 16ου αι., με υπολείμματα από ζωγραφικό διάκοσμο.
Τον 13ο αι. είναι κτισμένοι στον Κεφαλά ο ναός του Αγίου Γεωργίου και ο ναός του Τιμίου Σταυρού, με δυτικές επιρροές, γλυπτά διακοσμητικά και θυρεό στην κόγχη του υπέρθυρου, που ήταν ναός των λατίνων.
Στον Βαφέ υπήρχε ναός των Αγίων Αποστόλων από τον 13ο αι., στη θέση του σημερινού κεντρικού ομώνυμου ναού με κοιμητήριο, το οποίο μεταφέρθηκε το 1957 στο ναό του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (σημερινό κοιμητήριο), που είναι κτισμένος την ίδια εποχή.
Κατά τα τέλη του 13ου αι. κτίσθηκε στους Αγίους Πάντες (Μπαμπαλή Χάνι), ο ναός των Αγίων Πάντων, που ήταν εγγεγραμμένος με τρούλο, με μακρόστενη μονόκλιτη αίθουσα, προστέθηκαν όμως καμαροσκέπαστα εκατέρωθεν κλίτη και αλλοίωσαν το εγγεγραμένο, ενώ το κεντρικό κλίτος είχε τοιχογραφίες που δεν σώζονται.
Του 13ου αι. είναι το Γενέσιο της Θεοτόκου ή Παναγία των δύο βράχων στον Φρε, με πλήρες εικονογραφικό πρόγραμμα και ενδιαφέρουσες λαϊκού τύπου τοιχογραφίες του 13ου με αρχές του 14ου αι. Πρόκειται πιθανώς για το πρώτο σωζόμενο έργο του Θεοδώρου-Δανιήλ Βενέρη. Ο διάκοσμος περιλαμβάνει σκηνές από τον ευαγγελικό και τον θεομητορικό κύκλο, παραστάσεις αγίων κάτω από τόξα και χαμηλά στους πλάγιους τοίχους.
Στο Γαβαλοχώρι το 1310 κτίσθηκε ο Προφήτης Ηλίας.
Στον Κουρνά ο μονόχωρος ναός της Αγίας Ειρήνης τοιχογραφήθηκε με δαπάνες «Κύρ… ΜΕΛΙCC(HNOΥ)», του μοναχού «(ΑΛΕΞΑΝ)ΔΡΟΥ ΜΕΛΑΧΡΙΝΟΥ», το «ϚΩΟ» (=6870=1362).
Το 14ο αι. κτίσθηκαν στον Φρε ο Άγιος Κωνσταντίνος με υπολείμματα πιθανώς μονής, η Μεταμόρφωση του Χριστού, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος στα Σηφιανά με τοιχογραφίες κατεστραμμένες και ο Άγιος Γεώργιος Τσίσκος ή του Ρεγκούση με δίλοβο καμπαναριό, με αξιόλογες τοιχογραφίες του 14ου αι., που εικονίζουν αγίους, την Πλατυτέρα, τον Ευαγγελισμό, ιεράρχες, σκηνές του ευαγγελικού κύκλου και του βίου του Αγίου Γεωργίου.
Του 14ου αι. είναι στον Πλάτανο ο Άγιος Αντώνιος σε σπηλιά που είναι τοιχογραφημένος από αξιόλογο ζωγράφο, στα Πεμόνια ο Άγιος Γεώργιος στον οποίο σώζονται τμήματα από ζωγραφικό διάκοσμο και στα Χάμπαθα το Άγιο Πνεύμα.
Κτίσματα του 1400 είναι στον Φονέ ο Άγιος Νικόλαος, και στη Μάζα η Μεταμόρφωση, ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος και ο Άγιος Γεώργιος στην Ελληνική Καμάρα. Στον Αλίκαμπο ο Άγιος Αντώνιος κτίσθηκε το 1400, ας σημειωθεί ότι υπάρχει η φήμη ότι κτίσθηκε προς τιμήν του εθνομάρτυρα αρχιμανδρίτη Αντωνίου Μαρινάκη που έκαψαν οι Βενετοί πολύ αργότερα το 1536. Το 1470 κτίσθηκε στα Χάμπαθα ο Άγιος Γεώργιος με τοιχογραφίες λαϊκού ζωγράφου.
Κτίσμα του 15ου αι. είναι στο Πάτημα ο Άγιος Θεόδωρος, με διπλό θυρεό οικόσημο και αξιόλογες τοιχογραφίες. Επίσης τον 15ο αι. κτίσθηκε στον Βαφέ η Σύναξις Ασωμάτων, στα ερείπια των Αγίων Αναργύρων που χρονολογούνται τον 6ο αι., με γραμμικό διάκοσμο στους τοίχους.
Το 1540 κτίσθηκε ο Άγιος Γεώργιος στον Αλίκαμπο στα θεμέλια παλιού ναού, ο οποίος έχει επιγραφή ανακαίνισης 13-6-1862 ή 1869. Στη Σούρη υπήρχε ναός μικρός μονόχωρος του 1550 αφιερωμένος στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο.
Το 1577 ο Francesco Barozzi αναφέρει το Καρύδι Άγιος Γεώργιος, σε μικρή απόσταση από τη σημερινή μονή του Αγίου Γεωργίου. Τα θεμέλια του χωριού και το κοιμητήριο καθώς και τα θεμέλια με μέρος της τοιχοποιΐας ναού αφιερωμένου στην Αγία Τριάδα, που αναφέρεται στην απογραφή του 1637, ήρθαν στο φως πρόσφατα.
Κτίσμα του 16ου αι. είναι η Αγία Άννα στη Φυλακή, με επιρροές από τη δυτική τέχνη, μέσα στην οποία υπάρχει ο τάφος των Καλλέργηδων.
Μέσα στον οικισμό του Φρε κτίσθηκε το 16ο αι. μονόχωρος, καμαροσκέπαστος ναός της Παναγίας, με τοιχογραφίες στο ένα από τα δυο αρκοσόλια. Στο Μελιδόνι οι ναοί του Αγίου Αντωνίου και του Προφήτη Ηλία χρονολογούνται τον 16ο αι.
Το 1600 κτίσθηκε στον Κάβαλλο ο Άγιος Γεώργιος, και στον Αλίκαμπο ο Άγιος Νικόλαος και η Μεταμόρφωση η οποία έχει στην είσοδο θυρεό ενετικό σύμβολο.
Το 1624 αναφέρεται σε επιγραφή στο δίκλιτο Άγιο Πνεύμα και Μυρτιδιώτισσα στο Βάμο.
Σύμφωνα με την επιγραφή «ΑΧΚΗ» (=1628), κτίσθηκε το Γενέσιο της Παναγίας στο Γαβαλοχώρι από τον ιερέα Νικόλαο Γαβαλά, το 1770 προστέθηκε το κλίτος του αγίου Χαραλάμπους και η εκκλησία έγινε δίκλιτη θολωτή, ανακαινίσθηκε το 1848 από τους αδελφούς Βουτσάδες, άλλη ανακαίνιση αναφέρεται το 1856, τρίτη το 1900 και στο θύρωμα έχει βασιλικό στέμμα και επιγραφή με χρονολογία 1887. Στο Γαβαλοχώρι επίσης οικοδομήθηκε το 1630 ο Άγιος Αντώνιος.
Στην απογραφή του 1637 η Κοίμησις της Θεοτόκου στις Καλύβες, κτίσμα μεταξύ 16ου και 17ου αι., δηλώθηκε από τον «papa Constantino Psaromilingo». Ήταν ιδιοκτησίας του «Zaccaria Melebes» μονόκλιτη, το 1861 επεκτάθηκε δυτικά προστέθηκε το κλίτος του Αγίου Νικολάου και όπως αναφέρει επιγραφή «ΗΚΟΔΩΜΥΘΙ Ο ΝΑΟΣ ΟΥΤΩΣ ΕΚ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΕΜΑΝΟΥΗΛ ΠΡΟΣΚ(Υ)ΝΙΤΟΥ ΚΟΥΚΟΥΔΑΚΗ … ΜΑΡ(ΤΙ)Ο(Υ) δ 1861». Αλλοιώθηκε όταν ανακαινίστηκε τη δεκαετία του 1920, καταχώθηκαν ή σοβαντίστηκαν όλα τα λίθινα στοιχεία και προστέθηκε δίλοβο καμπαναριό, και αποκαταστάθηκε το 1995.
Η Αγία Τριάδα στις Καλύβες αποτυπώνεται σε χάρτες του 17ου αι., δηλώθηκε το 1637 από τον «geromonaco Cliniko Papadopulo», ήταν έξω και δυτικά από το κάστρο του Αποκόρωνα πίσω από την τοποθεσία «Stanella». Κατεδαφίστηκε επί τουρκοκρατίας και ανοικοδομήθηκε το 1989 στα ερείπια της παλιάς εκκλησίας με έξοδα του Μίνωος Ζομπανάκη.
Στο κέντρο του Κεφαλά υπήρχε ναός του Αγίου Αντωνίου με νεκροταφείο, στη θέση του σημερινού ομώνυμου ναού και ναός του Μιχαήλ Αρχαγγέλου στον Απάνω Κεφαλά, επίσης στη θέση της σημερινής ομώνυμης εκκλησίας και οι δυο αναφέρονται στην απογραφή του 1637.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος στον Κουρνά φέρει επιγραφή 1887 είναι όμως έτος ανακαίνισης αφού ο ναός αναφέρεται στην απογραφή του 1637. Πιθανώς στα τέλη του 16ου με αρχές 17ου αι. κτίσθηκαν στον Κουρνά τα Εισόδια της Θεοτόκου, ανατολικά του κεντρικού ναού.
Στην απογραφή του 1637 αναφέρονται στον Αποκόρωνα οι παρακάτω ναοί, χωρίς να γνωρίζουμε τη θέση όλων, ποιοι απ’ αυτούς σώζονται μέχρι σήμερα και ποιοι είναι σε λειτουργική χρήση:
Στον Αλίκαμπο ναός του Σωτήρος και δυο ναοί αφιερωμένοι στον Τίμιο Σταυρό.
Στην Ασή Γωνιά Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος.
Στον Ασπρουλιάνο ο Άγιος Παντελεήμων.
Στους Αρμένους Προφήτης Ηλίας και Άγιος Γεώργιος.
Στον Βάμο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος και Άγιος Γεώργιος.
Στο Γαβαλοχώρι Άγιος Γεώργιος και Θεοτόκος.
Στην Εξώπολη αναφέρεται «Chrussopoli» Θεοτόκος
Στην Κάινα Άγιος Σπυρίδων, Άγιος Παντελεήμων, Άγιος Γεώργιος, Θεοτόκος Οδηγήτρια και Άγιος Αντώνιος.
Στο Καλαμίτσι ο Άγιος Γεώργιος και ο Άγιος Ελευθέριος.
Στις Καλύβες οι ερειπωμένοι ναοί της Αγίας Αναστασίας, του Αγίου Προκοπίου, των Αγίων Αναργύρων σώζονται η ανατολική και η νότια πλευρά, του Αγίου Γεωργίου στον Καλοσυκιά και στο Καστέλλι του Αποκόρωνα του Αγίου Μάρκου που ήταν ο κεντρικός με τρούλο, του Ευαγγελισμού, του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Νικολάου στο λιμάνι με υπολείμματα μέσα στη θάλασσα.
Στον Κάτω Κεφαλά Παναγία.
Στις Κάτω Καρές Άγιος Αντώνιος.
Στη Λιτσάρδα Θεοτόκος.
Στον Μαθέ Μιχαήλ Αρχάγγελος.
Στο Ξηροστέρνι Σωτήρ.
Στους Μαχαιρούς Προφήτης Ηλίας, Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, Άγιος Γεώργιος και δυο ναοί αφιερωμένοι στην Παναγία.
Στο Νίππος Άγιος Γεώργιος, Τίμιος Σταυρός, Παναγία και Χριστός.
Στον Στύλο Εσταυρωμένος, Άγιος Αντώνιος και Αγία Αικατερίνη.
Στον Τζιτζιφέ Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος Πιτσιμάνων, Εσταυρωμένος και δυο ναοί αφιερωμένοι στην Παναγία.
Στον Τσιβαρά Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος.
Στο Πάτημα ο Άγιος Αντώνιος.
Στα Πεμόνια αναφέρονται «Pemogna Anorachi» Εσταυρωμένος και «Pemognia Premarin» Θεοτόκος.
Στο Νεροχώρι που αναφέρεται ως «Pemogna Bolani» Αγία Μαρίνα.
Στη Φυλακή αναφέρεται «Cato Flaches» Άγιος Νικόλαος.
Στον Φρε Αγία Τριάδα, Άγιος Γεώργιος, στην τοποθεσία Σηφιανά ναός της Παναγίας ερειπωμένος με τοιχογραφίες σβησμένες και στην τοποθεσία Σπήλια άλλος ναός που ανοικοδομήθηκε στα ερείπια παλιότερου του Άγιοι Αστράτηγοι, ερειπωμένος με ορατές τοιχογραφίες.
Στο χωριό Άγιος Κωνσταντίνος το σημερινό Καλαμίτσι Αμυγδάλι αναφέρεται Εσταυρωμένος.
Κτίσματα του 17ου αι. είναι στη Φυλακή η Αγία Παρασκευή, και στο Αργυρομούρι ο Άγιος Γεώργιος.
Μεγάλο πλήγμα στα κτίρια και τις εκκλησίες της Κρήτης μέχρι την εποχή της βενετοκρατίας είχαν καταφέρει οι σεισμοί. Ο σεισμός του 365 σύμφωνα με τις διηγήσεις αγγίζει το θρύλο, αφού η θάλασσα αποσύρθηκε, αποκαλύφθηκε ο βυθός, πλοία εξόκειλαν και οι άνθρωποι μάζευαν ψάρια και οστρακοειδή, ώσπου υπερυψωμένα κύματα όρμησαν και ισοπέδωσαν τα παράλια. Ολόκληρες περιοχές θάφτηκαν, πλοία εκσφενδονίστηκαν στις στέγες σπιτιών και σε απόσταση μιλίων από την ξηρά. Παρόμοιος σε ένταση και καταστροφές ήταν και ο σεισμός του. Οι σεισμοί αυτοί συνέβαλαν στην ανύψωση της δυτικής Κρήτης κατά τέσσερα μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας και άλλαξαν τη μορφολογία του νησιού. Το 795/6, μετά από φοβερό σεισμό καταστράφηκε η Γόρτυνα και η Απτέρα, το 1246 σεισμός κατέστρεψε τα νεόκτιστα τείχη των Χανίων. Ο ισχυρός σεισμός στις 8 Αυγούστου 1303, που έπληξε την Κρήτη, ένας από τους ισχυρότερους του Μεσαίωνα, προκάλεσε μεγάλες καταστροφές, κατέστρεψε όλες τις παλιές εκκλησίες και αποτέλεσε ορόσημο στη ναοδομία της Κρήτης. Την περίοδο της βενετοκρατίας έγιναν 18 μεγάλοι σεισμοί και πολλά εκκλησιαστικά και κοσμικά κτίσματα γκρεμίστηκαν ή υπέστησαν σοβαρές ζημιές.
Δ) Ναοί της τουρκοκρατίας (1645-1821)
Οι Τούρκοι μετά την κατάληψη της Κρήτης κατεδάφισαν πολλές εκκλησίες και άλλες τις δήμευσαν και τις μετέτρεψαν σε τζαμιά, αποθήκες, στάβλους κλπ. Ωστόσο μετά την πρώτη εποχή φαίνεται ότι επέτρεψαν την ανέγερση ναών με πολλούς περιορισμούς και μεγάλα χρηματικά ποσά που έπρεπε να καταβάλουν οι υπόδουλοι. Γι’ αυτό είναι λίγοι αλλά σημαντικοί οι ναοί που κτίσθηκαν μέσα στην τουρκοκρατία. Βέβαια σε πολλές περιπτώσεις δεν υπάρχουν σαφή και ακριβή στοιχεία για τη χρονολόγησή τους. Το 19ο αι. τα στοιχεία είναι ακριβέστερα και, μετά το Χάττι Χουμαγιούν (1856), που επιτράπηκε η ανέγερση και επισκευή ναών, κτίσθηκαν πλήθος εκκλησίες αλλά και πάρα πολλές καταστράφηκαν στη διάρκεια των επαναστάσεων.
Ι. Στα Χανιά
Ο Άγιος Νικόλαος στο Μεϊντάνι κτίσθηκε το 1750, το 1850 προστέθηκε το μεγάλο κλίτος της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και το 1933 η πρόσοψη και τα καμπαναριά.
Περίπου του 1800 είναι ο Άγιος Γεώργιος στην πλατεία Καγιαλέ.
ΙΙ. Στην Κυδωνία
Κτίσμα του 1700 είναι ο Άγιος Δημήτριος στον Πλατανιά, αναφέρεται ως μονή το 1637, με επιγραφή στην πλαϊνή είσοδο 1848, πιθανώς έτος ανακαίνισης, που επεκτάθηκε το 1931 και ανακαινίστηκε το 2009. Το 1700 κτίσθηκε ο Άγιος Νικόλαος στον Ταρσανά και το 1750 η Κοίμησις της Θεοτόκου στον Πλατανιά.
Του 18ου αι. αναφέρονται στην Αγυιά ο Άγιος Νικόλαος και ο Άγιος Αντώνιος, στη Βλαχερωνίτισσα ο Άγιος Νικόλαος, στο Γεράνι ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και η Κοίμησις της Θεοτόκου, και στη Χωστή οι Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη.
Περίπου του 1800 είναι στον Ασκορδαλό ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, στον Πλατανιά η Αγία Παρασκευή και ο Άγιος Γεώργιος και στον Πύργο Ψηλονέρου ο Πέτρος και Παύλος σταυρεπίστεγος με εγκάρσιο κλίτος ψηλότερο (πιθανολογείται ότι είναι της βενετοκρατίας). Επίσης στον Μουζουρά η Κοίμησις της Θεοτόκου, ο Άγιος Νικόλαος και ο Άγιος Σπυρίδων, στο Ριζόσκλοκο ο Άγιος Τίτος και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, και στο Χορδάκι η Αγία Παρασκευή (ανακαινίστηκε 1982) και η Μεταμόρφωση του Χριστού.
ΙΙΙ. Στον Αποκόρωνα
Το 1700 αναφέρεται ότι κτίσθηκε η Αγία Μαρίνα στο Νεροχώρι. Στην Ασή Γωνιά προ του 1710 υπήρχε ναός του Αγίου Γεωργίου, που σήμερα είναι παρεκκλήσι του κεντρικού ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου και του Τιμίου Σταυρού, που μετατράπηκε αργότερα σε δίκλιτη, θολωτή, με τρίλοβο καμπαναριό, φέρει στην πρόσοψη τη χρονολογία 1842 και ανακαινίσθηκε το 1860.
Το 1720 κτίσθηκε στο Γαβαλοχώρι ο Άγιος Γεώργιος, και στον Αλίκαμπο το 1750 ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. Στο Νέο Χωριό η Κοίμησις της Θεοτόκου κτίσθηκε μεταξύ 1780-1800.
Κτίσματα του 1800 είναι στον Φονέ ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, στο Μουρί η Αγία Τριάδα, στον Βατουδιάρη η Αγία Ζώνη, στον Βαφέ ο Άγιος Ιωάννης ο Ερημίτης και του 1801 στα Ντουλιανά ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος.
Κτίσματα του 18ου αι. είναι στο Νίππος το Άγιο Πνεύμα που ανακαινίστηκε το 1829, στον Μαθέ ο Άγιος Αντώνιος, στο Πάτημα ο Άγιος Νικόλαος και στη Φυλακή η Κοίμησις της Θεοτόκου. Επίσης τον 18ο αι. κτίσθηκε η Ζωοδόχος Πηγή στον Κουρνά, που μετονομάστηκε το 1918 προς τιμήν της Αγίας Βαρβάρας, όταν έφεραν εικόνα για να σταματήσει η επιδημία της γρίπης, αλλά εορτάζονται τόσο η Αγία Βαρβάρα, όσο και η Ζωοδόχος Πηγή.
Τις παραμονές του 1821 ανοικοδομήθηκαν στην Ασή Γωνιά ο Άγιος Γεώργιος (1816), στον Μπρόσνιερο ο Άγιος Ευθύμιος (1820), και στον Κεφαλά ο Προφήτης Ηλίας (1820).
Ε) Ναοί του 19ου αιώνα (1830-1900)
Ι. Στα Χανιά
Στην πόλη των Χανίων κτίσθηκαν στα Λενταριανά ο Άγιος Κωνσταντίνος και Ελένη (οδός Μουντάκη), και στα Δικαστήρια η δίκλιτη Αγία Άννα και Αγία Παρασκευή (ιδιωτική).
ΙΙ. Στην Κυδωνία
Μετά το τέλος της επανάστασης του ’21 κτίσθηκαν στη Δρακώνα ο μονόχωρος θολωτός Άγιος Γεώργιος (1833), στη Βλαχερωνίτισσα ο Άγιος Ελευθέριος, στα Νεριανά ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, στον Ντερέ η Μεταμόρφωση, και στη Ζούρβα ο Άγιος Δημήτριος.
Κτίσματα του 1853 είναι στις Βρύσες Κυδωνίας ο Άγιος Νικόλαος, και πριν το 1860 στα Κατσιφαριανά ο Άγιος Γεώργιος, αφού τότε προστέθηκε το κλίτος του Αγίου Δημητρίου κι έγινε δίκλιτη.
Το 1860 κτίσθηκε στο Καμπάνι ο Άγιος Ευστάθιος, και το 1865 ο Άγιος Αντώνιος σε σπηλιά (ίσως είναι πολύ παλιότερος). Το 1863 κτίσθηκε στον Ομαλό ο Άγιος Παντελεήμων, και στις 21-7-1865, σύμφωνα με επιγραφή στο ανώφλι της κυρίας εισόδου, θεμελιώθηκε στο Χορδάκι ο Άγιος Γεώργιος, υψηλόκορμη, μονόκλιτη, θολωτή.
Το 1870 μετά τη μεγάλη Κρητική επανάσταση κτίσθηκαν στα Κουνουπιδιανά η δίκλιτη Γενέσιο της Θεοτόκου και Άγιοι Πάντες, στο Καμπάνι ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος που ίσως αποτελεί προσθήκη σε ναό της βενετοκρατίας, στη Λίμνη η Κοίμησις της Θεοτόκου και στον Ντερέ η Αγία Κυριακή.
Στον Άγιο Γεώργιο στον Κυπάρισσο υπάρχει η επιγραφή ανέγερσης «1872». Κτίσματα του 1880 είναι ο Άγιος Παντελεήμονας στον Μουζουρά και ο Άγιος Δημήτριος στα Νεριανά (αν και σε πλάκα έχει χρονολογία 1839). Tου 1881 είναι στα Κοντόπουλα η Αγία Παρασκευή και στις Στέρνες η δίκλιτη Ευαγγελισμός και Άγιος Γεώργιος με κατακόμβη πίσω από το ιερό, πιθανώς είναι ο ναός που αναφέρεται στην απογραφή του 1637, ως ναός της Παναγίας με σημαντικά εισοδήματα.
Το 1886 κτίσθηκε στα Τσικαλαριά ο Άγιος Αντώνιος, με βάση την επιγραφή στο θύρωμα της εισόδου, με δίλοβο καμπαναριό και στο Μαράθι τα Εισόδια της Θεοτόκου που ανακαινίστηκε εξ ολοκλήρου το 1999. Με βάση την επιγραφή με χρονολογία «5-7-1887», ανοικοδομήθηκε στο Ορθούνι ο Άγιος Νικόλαος με σκαλιστό δίλοβο καμπαναριό και το 1888 στο Γεράνι ο Άγιος Γεώργιος.
Το 1890 κτίσθηκαν στο Ντερέ ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και στα Παπαδιανά το Άγιο Πνεύμα. Μεταξύ 1880-90 κτίσθηκε στον Πρασέ ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και το 1895 στο Λουτράκι η δίκλιτη Κοίμησις της Θεοτόκου και Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Του 1898 είναι στους Λάκκους, στη θέση παλιότερης εκκλησίας, η τρίκλιτη βασιλική με τρούλο Άγιος Αντώνιος (κεντρικό κλίτος), Ευαγγελισμός και Άγιος Νικόλαος, που ολοκληρώθηκε το 1920 και ανακατασκευάστηκε το 1950.
Κτίσματα του 19ου αι. χωρίς να γνωρίζουμε ακριβή χρονολογία είναι: στην Αγυιά ο Άγιος Γεώργιος (ανακαινίστηκε το 1965), στον Αλικιανό ο Άγιος Νικόλαος και ο Άγιος Αντώνιος, στις Αποθήκες ο Ευαγγελισμός (ξανακτίσθηκε το 1950), στο Αλετρουβάρι ο Τίμιος Σταυρός και ο Άγιος Ανδρέας και στον Βαντέ ο Άγιος Παύλος. Επίσης στο Δαράτσο η τρίκλιτη Άγιος Αντώνιος, Άγιος Αθανάσιος και Άγιος Ευτύχιος (μονόκλιτη αρχικά, με διαδοχικές προσθήκες το 1950 και το 2000), και η Κοίμησις της Θεοτόκου στην οποία προστέθηκε ο Άγιος Σπυρίδωνας και έγινε δίκλιτη το 1923. Επίσης στα Καθιανά ο Προφήτης Ηλίας, στους Κάμπους ο Άγιος Γεράσιμος και η Αγία Παρασκευή, στο Μαδαρό ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, στα Καράνου ο Άγιος Γεώργιος, στο Κατοχώρι η Μεταμόρφωση, ο Άγιος Γεώργιος και η Αγία Τριάδα και στα Κοντόπουλα ο Άγιος Αντώνιος. Ακόμη στα Κουνουπιδιανά ο Άγιος Γεώργιος (σε σπηλιά), στον Κουφό ο Άγιος Νικόλαος και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, στη Λίμνη οι Άγιοι Πάντες, στη Μαλάξα η Μεταμόρφωση, στο Μανωλιόπουλο ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και η δίκλιτη Άγιος Αντώνιος (προγενέστερη) και Άγιος Σπυρίδωνας. Ακόμη στα Μεσκλά ο Άγιος Αντώνιος και οι Ταξιάρχες, στα Νέα Ρούματα η Αγία Ειρήνη και ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, στα Νεροκούρου ο Άγιος Γεράσιμος, ο Άγιος Νικόλαος (που ξανακτίσθηκε το 1917), τα Εισόδια της Θεοτόκου και η Κοίμησις της Θεοτόκου, στο Ορθούνι ο Προφήτης Ηλίας (ανακαινίστηκε 1935), η Κοίμησις της Θεοτόκου (ανακαινίστηκε 1920) στον Παζινό ο Πέτρος και Παύλος, και στο Πατελάρι ο Άγιος Γεώργιος.
Στα Περιβόλια στη Γαρίπα ο Άγιος Γεράσιμος, η Παναγία Μυρτιδιώτισσα, η τετράκλιτη Άγιος Χαράλαμπος, Αγία Ειρήνη, Ταξιάρχες και Κοίμησις της Θεοτόκου, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, ο Άγιος Παύλος, και ο Άγιος Γεώργιος. Επίσης στον Σκηνέ ο Άγιος Αντώνιος, στο Σκονίζο το Γενέσιο της Θεοτόκου, στον Σταυρό ο Τίμιος Σταυρός. Κτίσματα του 19ου αι. είναι στα Τσικαλαριά η Αγία Φωτεινή και η Μεταμόρφωση, στον Τερσανά ο Άγιος Γεώργιος, στον Φουρνέ ο Άγιος Γεώργιος και ο Άγιος Παντελεήμων (ανακαινίστηκε το 2000), και στον Ψαθογιάννο ο Άγιος Γεώργιος. Το 1900 κτίσθηκε στον Γερολάκκο δίκλιτη, θολωτή εκκλησία, αφιερωμένη στη Γέννηση της Παναγίας και στον Άγιο Κωνσταντίνο.
ΙΙΙ. Στον Αποκόρωνα
Το 1830, αμέσως μετά την επανάσταση, κτίσθηκαν το Άγιο Πνεύμα στο Δράπανο, ο Άγιος Αντώνιος στο Καλαμίτσι Αμυγδάλι (ανακαινίστηκε 2011), και ο Ευαγγελισμός που μετονομάστηκε σε Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη μετά από ανακαίνιση το 1930. Στον Βάμο η Μεταμόρφωση φέρει στο Τέμπλο χρονολογία 1834, στο Καλαμίτσι Αμυγδάλι κτίσθηκαν ο Άγιος Γεώργιος (1835), οι Πέτρος και Παύλος (1840), και στο Άσπρο η Μεταμόρφωση (1840).
Το 1845 ξεκίνησε η ανέγερση της Παναγίας του Φρε (Ευαγγελισμός) με κτήτορα τον Αρχιμανδρίτη Μακάριο Μπραουδάκη που ολοκληρώθηκε το 1856. Κτίσμα του 1848 είναι στην Ασή Γωνιά η Αγία Βαρβάρα. Το 1850 κτίσθηκαν στο Φιλίππο η Υπαπαντή που επεκτάθηκε και ανακαινίστηκε δυο φορές (τελευταία το 2008), στο Γαβαλοχώρι ο Τίμιος Σταυρός, στον Μπρόσνιερο ο Άγιος Αντώνιος και η Αγία Τριάδα, στην Εξώπολη ο Άγιος Γεώργιος, στον Κουρνά ο Άγιος Ιωάννης ο Ερημίτης και ο Άγιος Νικόλαος που φέρει επιγραφή ανακαίνισης 1887, στο Παλαιλώνι ο Άγιος Χαράλαμπος μονόκλιτη θολωτή και στον Βάμο ο Άγιος Γεώργιος. Κτίσμα του 1855 είναι ο Άγιος Βασίλειος στο ομώνυμο χωριό, και του 1859 με βάση τη χρονολογία στο υπέρθυρο (στο ίδιο σημείο υπάρχει δεύτερη ημερομηνία 1919, πιθανώς έτος ανακαίνισης) στο Δράπανο ο Άγιος Παντελεήμονας, μονόκλιτη θολωτή.
Στον Κεφαλά κτίσθηκε ο Άγιος Αντώνιος με αξιόλογη πρόσοψη και επιγραφή στο ανώφλι της δυτικής εισόδου «4 Μαΐου 1862», πάνω από την οποία υπάρχει θυρεός και πιο πάνω οβάλ σκαλιστός φεγγίτης, υψηλόκορμη, μονόκλιτη, θολωτή, με τρίλοβο καμπαναριό στη θέση μικρής εκκλησίας με νεκροταφείο. Στο Ξηροστέρνι η Μεταμόρφωση φέρει τη χρονολογία 1862 στις Δεσποτικές εικόνες. Λίγο πριν την επανάσταση του 1866 ολοκληρώθηκε στον Βάμο η Μεταμόρφωση, και στο Καλαμίτσι Αλεξάνδρου ο Άγιος Αντώνιος.
Το 1870 κτίσθηκε στην Ασή Γωνιά ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και το 1872 στη Λιτσάρδα η Κοίμησις της Θεοτόκου, μάλλον στη θέση παλιότερης εκκλησίας και έχει στις Δεσποτικές εικόνες χρονολογίες 1890-1893. Ίσως της ίδιας εποχής είναι στις Καλύβες ο Άγιος Αντώνιος σε σπηλιά, και στο νησάκι της Γεωργιούπολης ο Άγιος Νικόλαος.
Χωρίς σαφή χρονολόγηση αλλά από συνδυασμό πληροφοριών: Κατά τα μέσα του 19ου αι. κτίσθηκε στην Κάινα το Γενέσιο της Θεοτόκου, η Ποθιανή ή Ποδιανή Παναγία σε σπηλιά (μεταξύ Βάμου και Κάινας), στο υπόγειό της οποίας υπάρχουν υπολείμματα παλαιών εικόνων και γραμμένα ονόματα μέχρι το 1841. Μετά τα μέσα του 19ου αι. κτίσθηκαν στους Αρμένους ο Προφήτης Ηλίας, στον Τσιβαρά ο Προφήτης Ηλίας και στην Αλμυρίδα ο Άγιος Ανδρέας.
Το 1876 κτίσθηκε στη Λικοτιναρά ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου. Κτίσματα του 1880 είναι στο Κόκκινο χωριό ο Άγιος Γεώργιος μικρή, μονόκλιτη, θολωτή, η μισή σε βράχο και στον Τσιβαρά η Αγία Τριάδα όπου λίγο αργότερα προστέθηκε το βόρειο κλίτος, η Κοίμησις της Θεοτόκου, και μετατράπηκε σε δίκλιτη θολωτή, με επιγραφή στην πύλη εισόδου 1883.
Με βάση την κτητορική επιγραφή 1880-1886 κτίσθηκε στον Κεφαλά ο Μιχαήλ Αρχάγγελος στη θέση παλιάς ομώνυμης εκκλησίας, εντυπωσιακός σταυροειδής, τρουλαίος, τρίκογχος, μονόκλιτος, με θολωτή εξώθυρα και επιγραφή στην αριστερή πλευρά στο ύψος του ανωφλίου «ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΑΡΑΚΗΣ ΜΑΣΤΟΡΑΣ» και στη δεξιά «ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 22 1880», και άλλη επιγραφή στο καμπαναριό 1927. Στον Κεφαλά ανοικοδομήθηκε η δίκλιτη Κοίμησις της Θεοτόκου και Άγιος Σπυρίδων, θολωτή, με οξυκόρυφους θόλους και εντυπωσιακή λίθινη πρόσοψη, που φέρει στον πυλώνα της εισόδου της αυλής τη χρονολογία 1884, στο τέμπλο 1893 και στο δίλοβο καμπαναριό την επιγραφή «ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΝΙΚΑ ΕΤΟΣ 1912».
Το 1884-1887 στην Εξώπολη στη θέση παλιάς μικρής εκκλησίας με νεκροταφείο κτίσθηκε η Κοίμησις της Θεοτόκου μονόκλιτη, θολωτή, που έγινε δίκλιτη με διπλό ιερό βήμα μετά το 1924, όταν προστέθηκε ο Άγιος Δημήτριος, με χαρακτηριστικό νεοκλασικό πυλώνα εισόδου της αυλής και δίλοβο καμπαναριό. Το 1888 ανοικοδομήθηκε στα Ντουλιανά η δίκλιτη Άγιος Δημήτριος και Εισόδια της Θεοτόκου και στον Βαφέ οι Άγιοι Απόστολοι και στη συνέχεια οι Ταξιάρχες (1896) από τα περισσεύματα των Αγίων Αποστόλων.
Πριν από το 1890 κτίσθηκε στις Βρύσες η Αγία Κυριακή που ανακαινίστηκε το 1992, και ο Πέτρος και Παύλος στον οποίο προστέθηκε το 1996 το δεύτερο κλίτος του Αγίου Νικολάου. Το 1890 κτίσθηκε στα Σελλιά το Άγιο Πνεύμα.
Κτίσμα του 1894 είναι στο Κόκκινο χωριό η δίκλιτη Άγιος Χαράλαμπος και Πέτρος και Παύλος, υψιλόκορμη, θολωτή με εντυπωσιακή πλαϊνή πρόσοψη όπου δεσπόζει το δίλοβο καμπαναριό και πυλώνας αυλής που κατασκευάστηκε το 1906 όπως αναφέρεται στο θύρωμά του.
Στον Μπρόσνιερο, στη θέση παλιού κοιμητηριακού ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου που αναφέρεται στην απογραφή του 1637, ανοικοδομήθηκε δίκλιτη, θολωτή, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου και τον Άγιο Τίτο, με δίλοβο τοξωτό καμπαναριό και στο κλίτος του Αγίου Τίτου στο θύρωμα φέρει βασιλικό στέμμα με χρονολογία 1894 και στη νότια είσοδο δεύτερη χρονολογία επίσης 1894. Επίσης το 1894 κτίσθηκε ο Προφήτης Ηλίας στο Καλαμίτσι Αλεξάνδρου.
Πριν από το 1895 κτίσθηκε στα Καμπιά ο Άγιος Νικήτας και στο Γετίμη Μετόχι η Ζωοδόχος Πηγή. Κτίσματα του 1896 είναι στο Γαβαλοχώρι η τρίκλιτη Άγιοι Σέργιος και Βάκχος, Κωνσταντίνος και Ελένη και Ευαγγελισμός. Στη Σούρη την τελευταία δεκαετία του 19ου αι. κτίσθηκε ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, μονόχωρη, θολωτή, με δίλοβο καμπαναριό, στη θέση ομώνυμου μικρού μονόχωρου ναού του 1550.
Στο τέλος του 19ου αι. κτίσθηκαν στον Μαθέ ο Άγιος Ευστράτιος, στους Μαχαιρούς ο Άγιος Αντώνιος και η Υπαπαντή, στο Νεροχώρι ο Άγιος Αντώνιος, στο Νίππος το Άγιο Πνεύμα και ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος και στο Παϊδοχώρι η Κοίμησις της Θεοτόκου που ανακαινίστηκε το 1960.
+ πρωτ. Μιχαήλ Βλαβογιλάκης
θεολόγος – ιστορικός